موضوع : دموکراسی
سخنران : محمد رفیع محمودیان
استاد داشگاه استکهلم در رشته جامعهشناسی
شنبه 16 دسامبر 2023 – 25 آذر 1402
ساعت 19:30 به وقت اروپای مرکزی
آدرس زوم ZOOM
https://us02web.zoom.us/j/88649846881?pwd=ZURzUmRpYUZuNkZteFFZc2NkWGFlZz09
Meeting-ID: 886 4984 6881
Kenncode: 709095
—————————————
چکیده گفتار
سیاست نمایشی، دموکراسی نمایشی
سیاست نمایشی سیاستی است مبتی بر کاربرد نمایشیِ رفتار، متشکل از کنش، پوشش و زبان، برای اِعمال قدرت و رسیدن به خواستهای خود. مهم در این سیاست برداشت دیگران، جمع یا اجتماع، از آنچه است که کنشگر، چه کنشگر نهادی و چه کنشگر شخصی، انجام میدهد. درک از برداشت دیگران در انتخاب و ساماندهی شکل رفتار بازتاب مییابد. سیاست نمایشی تمامی جنبههای زندگی اجتماعی و سیاسی را در بر میگیرد، از ساماندهی انتخابات، ادارهی جلسه پارلمان و دادگاه گرفته تا رفتار معلم و دانش در کلاس درس و سر سفره شام در خانه.
نمود بارز سیاست نمایشی را در دادگاههای جهان غرب و شاید بسیاری از دیگر مناطق جهان میتوان دید. اقتدار و اعتبار دادگاه زاده نمایشی است که در دادگاه اجرا میشود. دادگاه یک صحنه نمایشی است. پوشش قاضی و دادستان متفاوت با پوشش متعارف مردم و فاخر است. جای و طرز نشستن آنها پیشاپیش مشخص است و قدرت را تداعی میکند. متهم باید باید کنار وکیل مدافع بنشیند. او نمیتواند خود را نمایندگی کند و بازنماید. زبان کارگزاران دادگاه زبانی حقوقی است که بیش از هر چیز تسلط کارگزاران به ابزار داوری در تعیین مسئولیت را به نمایش میگذارد.
سیاست همواره تا حدی نمایشی بوده است ولی در چند دهه اخیر بیش از پیش نمایشی شده است. جهانی شدن، شکوفایی رسانههای همگانی، اوجگیری فردیت، رواج فرهنگ مصرفی و روایی و نمایشی شدن هویت، همگی، به این فرایند یاری رساندهاند. عرصههای زیست اجتماعی شکل صحنههای نمایش پیدا کردهاند. امکانات مادی و اقتدار سنتی دیگر عنصر تعیین کننده شکل رفتار نیستند. سیاست دیگر بتمامی یا در شکل غالب خود سیاست طبقاتی نیست. مبارزه اصلی در حوزه دسترسی و تسلط بر امکانات مادی رخ نمیدهد. حضور در صحنههای نمایشی برای انسانها جایگاه مهمتری یافته است. انسانها در صحنههای نمایشی کسی میشوند، بازشناسی میشوند و هویت پیدا میکنند. هستیمندیِ انسان وابسته به حضور (دیده شدن، تحویل گرفته شدن) شده است.
نهادهای اجتماعی و سیاسی در اقتدار خود صحنههای نمایشی را بر مبنای قوانین و مقررات اداره میکنند. شکل حضور هر کس در کارخانه، درمانگاه، زندان و مدرسه مشخص است. هر کس نمیتواند به دلبخواه خود، آنگونه که میخواهد خود را به نمایش بگذارد. جامعه نیز هنجارهای نمایشی خود را برای حوزههای غیر رسمی کناکنش (اینتراکشن) دارد. در مطب و کلاس درس، پزشک و معلم نقش اصلی را در نمایش بعهده دارند. به بیمار و دانش آموز نقشی در حد نمایشگزار واگذار میشود. آنها باید نمایشی را اجرا کنند که پزشک یا مدرسه از آنها میخواهد. بخشهایی از تن خود را نشان دهد، از بیماری یا دانش خود در مورد معینی سخن گوید. گاه شرکت کنندگان در صحنه به سیاهی لشکر فروکاسته میشوند. حضور دارند تا صحنه برای دیگران زنده و داغ جلوه کند.
دموکراسی نمایشی تابعی از متغیر تلاش شرکتکنندگان در صحنههای نمایشی برای ایفای نقشی سرزندهتر و پویاتر در نمایش است. این تلاش به دو گونه و در دو جبهه پیش برده میشود. یکی در جبهه ساختاری، در راستای تغییر قوانین، مقررات و هنجارها تا شرکت کنندگان در صحنه بتوانند نقش یا نقش بیشتری در ساماندهی و اجرای نمایش ایفا کنند. بطور نمونه، کارگران بتوانند در جلسههای مدیریت، با رفتار و پوششی همچون یا در سطح دیگران شرکت جویند و خواستهای خود را با همان جدیت مدیران بیان کنند. دومین گونهی تلاش در جبهه کنشگری رخ میدهد. کنشگران میکوشند تا خود را به نمایش بگذارند. در این مورد نمونه کارگران یا دانش آموزانی است که میکوشند توان و دانش خود را با انجام کاری خاص یا طرح پرسشهایی متفاوت به نمایش بگذارند، امری که بسیاری از اوقات با مخالفت مدیران تولید و آموزگاران، مدیران نمایش، روبرو میشوند.
دموکراسی رادیکال نمایشی را آنگاه داریم که کنشگران میکوشند نمایشی نو را در صحنهای نو تدارک ببینند. این، گاه، به شکل گشایش صحنهای فرعی در صحنه اصلی رخ میدهد. کارگران یا کارمندانی که ناگهان هنگام کار برای چند دقیقه با یکدیگر حرف میزنند، شوخی و مغازله میکنند و هوش، توانمندی و توان دلبری خویش را به رخ یکدیگر میکشند (درست در زمان کاریای که برای آن دستمزد دریافت میکنند.) ولی گاه تلاش به شکل گشایش صحنهای یکسره جدید و متفاوت رخ میدهد. صحنهای که کنشگران خود در آن نقش ایفا میکنند. نمونهای از آن را ما در ایران یکسال اخیر و افغانستان چند سال پیش آنگاه داشتیم که زنان مراسم تدفین یاران یا خویشاوندان خویش را با کنشگری خود و به شکلی متفاوت با تدفین سنتی اسلامی برگزار کردند.
